De WIC - Deel I
De WIC - Deel I
Embedded Files
Ik heb lang getwijfeld of een serie over de West-Indische Compagnie wel thuishoort in Facts & Fantasy.
Aan de WIC zelf ligt het niet. "Trade, geopolitics and history" komen ruimschoots aan bod. Sterker nog, de WIC doet er een stevige schep bovenop.
Maar om te begrijpen waarom de WIC zo succesvol wordt — en uiteindelijk toch failliet gaat — moeten we eerst de geschiedenis induiken. Ik probeer die geschiedenis met een aantal bijzondere weetjes toch nog interessant te maken.
We beginnen bij het begin. Waarom moest die WIC er eigenlijk komen?
Europa is tussen 1500 en 1800 één groot machtsspel. Koningen en keizers proberen hun gebieden uit te breiden, handelsroutes te claimen en elkaar de kop in te slaan.
Als Colombus in 1498 Amerika "ontdekt" verplaatsen de Europese oorlogen zich voor een groot gedeelte naar de West. Daarom moet er een tweede VOC* komen om de Trans-Atlantische handel van de Republiek een boost te geven en te beschermen.
Het idee voor een WIC is geboren.
*Vereenigde Oostindische Compagnie
In de geschiedenis krijgt de VOC alle eer. Het is de eerste multinational ter wereld. Een machtige speler in de handel met Azië.
De WIC is minder bekend, maar dat is niet terecht. Ze is actief in een veel groter speelveld: van West-Afrika tot de Caraïben en van Brazilië tot Noord-Amerika. En daar wordt niet alleen in specerijen gehandeld. Goud, zilver, suiker, zout, tabak, hout, slaven en nog veel meer.
Kortom: tijd om de WIC uit de schaduw van de VOC te halen.
De geschiedenis van mijn schoonfamilie -De Maduro Odyssee- is sterk verweven met die van de WIC. Daarom vind je in blauwe tekst hier en daar episodes uit hun verhaal.
__________________________
In dat Europese machtsspel leven ook gewone mensen. Mensen die er niet over beslissen, maar er wel middenin terecht komen. Mosseh Levie en Clara Maduro zijn twee van hen.
Mosseh stamt af van Samuel Ben Meir Ha-Levi Abulafia (rond 1350), een invloedrijke Joodse bestuurder uit Sevilla.
Clara's stamvader is Diego Roiz o Maduro, (rond 1450), ook uit Sevilla.
Hun nakomelingen worden door de Spaanse Inquisitie verjaagd naar Portugal. Maar ook daar zijn ze niet veilig.
Mosseh en Clara -beiden geboren in Portugal- komen uiteindelijk in Amsterdam terecht, precies op het moment dat de Republiek aan zijn grootste avonturen begint - Brazilië en Nieuw Amsterdam. Vanuit Nederland volgen hun kinderen die avonturen in de Nieuwe Wereld.
Hun verhaal loopt dwars door het verhaal van de WIC heen.
__________________
De context
We beginnen met een stuk geschiedenis. Rond 1500 zijn Spanje en de Habsburgers de grote spelers. Spanje omvat de twee belangrijkste provincies van het Iberisch schiereiland - Castilië en Aragón- en grote stukken van Italië. Het is net begonnen aan de verovering van een enorm rijk overzee.
De Habsburgers -een familie van Zwitserse oorsprong- hebben Oostenrijk, Polen, Tsjechië, de Nederlanden en grote delen van Midden-Europa in handen.
De "door God uitverkoren" vorsten in Europa bouwen hun imperium door met elkaar te trouwen. Dat is makkelijker en goedkoper dan oorlog te voeren.
Het is "mooie jongen" Filips de Schone die een geweldige slag slaat door zijn huwelijk met Joana van Castilia. Daarmee wordt de eerste steen gelegd voor een imperium dat al aardig op de EU begint te lijken.
Het is hun zoon Karel V, die formeel de Spaanse Kroon erft en er nog een stuk aan toevoegt door met Isabela van Portugal te trouwen.
Maar er is iemand voor wie dat te ver gaat: achterneef Frans I. Karel en Frans zijn elkaar eerder tegen gekomen, toen zij beiden om de Kroon van een ander vorstendom streden. Karel won die strijd. Dus zint Frans, die inmiddels koning van Frankrijk is geworden, op wraak.
Karel's poging voor een Europese Unie avant-la-lettre stopt in Versailles.
Na Frans I volgen er in korte tijd veel koningen in Frankrijk. Maar het is Lodewijk XIII, die met hulp van Kardinaal Richelieu Frankrijk tot dé dominante militaire macht van Europa maakt en de strijd met Spanje aan gaat.
Uiteindelijk wordt het Habsburgse machtsblok Karel V te veel. Rond 1600 verdeelt hij het over zijn twee zonen:
Filips II krijgt de Spaanse tak, met Italië, het huidige België en de overzeese gebieden.
Ferdinand krijgt de Oostenrijkse tak.
Aan de Noordzee verschijnt een nieuwe speler: de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Rijk geworden met handel en scheepvaart en, samen met Venetië, een van de weinige republieken tussen de Europese vorstendommen.
De wereldzeeën liggen nog grotendeels open. Iedereen zoekt zijn weg naar de rijkdom van de Nieuwe Wereld en Azië.
Henry Hudson
Henry Hudson
En in 1609 krijgt die zoek-tocht een bijzonder gezicht:
In april 1609 vertrekt Henry Hudson vanuit Amsterdam met zijn schip de Halve Maen, in opdracht van o.a. Balthasar de Moucheron.
Die runt in Middelburg een gigantische handels-onderneming met business van Rusland tot Brazilië.
Doel van de expeditie: een noordoostelijke route naar Azië vinden. Maar hij komt niet door het ijs, moet naar het westen uitwijken en steekt de Atlantische Oceaan over. Hij vaart de rivier op die later de Hudson River wordt genoemd tot 150 mijl boven New York.
De oorspronkelijke missie is mislukt, maar voor een aantal Amsterdamse kooplieden is dit het begin van een lucratieve handel in bont.
In april 1610 probeert Hudson weer via Amerika in Azië te komen, nu in opdracht van de Engelsen.
Hij komt in een enorme binnenzee terecht -de huidige Hudson Bay- en overwintert daar. De bemanning begint te muiten en Hudson wordt met nog een paar mannen in een kleine boot achtergelaten.
Dat is het laatste wat we van hem horen.
Honderd jaar eerder heeft Engeland al gebroken met Rome en de Anglicaanse kerk opgericht. Aan het begin van de 17e eeuw ontwikkelt het zich tot een protestantse zeemacht en gaat het in de West steeds nadrukkelijker de concurrentie aan met Spanje, Portugal, Frankrijk en de Republiek. In Virginia ontstaat de eerste blijvende Engelse nederzetting; in de Caraïben volgt St. Kitts.
"Britannia starts ruling the waves".
Een Nieuwe Wereld
De ontdekking van Amerika verandert de wereldhandel ingrijpend. Spanje en Portugal verdelen grote delen van de Nieuwe Wereld, maar Engeland, Frankrijk, De Republiek en zelfs Denemarken liggen op de loer. Er liggen enorme kansen: nieuwe markten, waaronder de lucratieve handel over de Atlantische Oceaan.
Dus wordt het vasteland van Amerika en de Caraïbische eilanden het speelveld waar de vier grote mogendheden hun oorlogen, handel, koloniale expansie en piraterij gaan uitvechten.
De oorlog die
80 jaar duurt
De oorlog die
80 jaar duurt
We moeten één specifieke oorlog nader bekijken: Spanje tegen de Republiek. Een oorlog die de oprichting van de WIC uiteindelijk versnelt.
Filips II, zoon van Karel V en Isabella van Portugal, groeit op in de Nederlanden. Zijn vader ziet in hem de opvolger van het enorme Habsburgse rijk.
Maar Filips -half Portugees- voelt zich in het kille Noorden nooit echt thuis. Hij kiest uiteindelijk voor Spanje. Zijn streven naar meer centrale macht leidt in de Nederlanden tot groeiend politiek, economisch en religieus verzet.
Willem van Oranje, ooit een vertrouweling van Filips II, keert zich tegen die centralisatie. Hij vlucht in 1567 naar Dillenburg, het slot van zijn familie in Duitsland. Van daaruit valt hij in 1568 de Nederlanden binnen.
De Tachtigjarige Oorlog is begonnen. Een oorlog, die om geopolitieke en religieuze reden begint, maar uiteindelijk een handelsoorlog wordt . . . .
_______________________
De zouthandel
Sinds 1530 halen de Hollanders al zout uit Portugal en Kaapverdië en verkopen het door aan landen rond de Oostzee. De Hollanders worden te machtig en in 1598 blokkeert Spanje de handel op deze twee havens.
Dus varen de Hollandse schepen in 1599 naar Punta Araya in Venezuela en Bonaire. In vijf jaar tijd gaan er maar liefst honderden schepen heen en weer.
Maar weer grijpt Spanje in. In september 1605 stuurt Filips III vanuit Lissabon een oorlogsvloot van 20 schepen naar Venezuela. Op 6 november valt die bij Punta Araya de Nederlandse zoutvaarders aan. Schepen worden buitgemaakt en vernietigd; tientallen Nederlanders worden gedood of als galeislaaf naar Cartagena afgevoerd.
De 80-jarige oorlog heeft de West bereikt. De Hollanders zijn woedend.
_____________________
Een pauze
Beide partijen raken uitgeput. Spanje voert oorlog op meerdere fronten en de kosten lopen op. De Republiek wil haar snel groeiende handel verder uitbreiden. Er is dus behoefte aan vrede, maar geen van beide partijen wil dat publiekelijk toegeven.
In geheime onderhandelingen stelt Spanje harde voorwaarden.
De Republiek moet zich terugtrekken uit Azië
Afzien van het plan voor een WIC.
De Republiek houdt vast aan haar positie in Azië, maar geeft toe op het tweede punt. Er volgt een 12-jarig bestand. De WIC komt er voorlopig niet, maar De Republiek blijft een irritante lastpost voor Spanje.
Geen vrede dus, maar een pauze.
_____________________
Portugal heeft inmiddels ook een Inquisitie en is begonnen met de vervolging van "crypto-joden", die openlijk het katholicisme belijden maar in het geheim de wet van Mozes aanhouden.
Onder hen Antonio Ruiz o Maduro, de vader van Clara Maduro. Op 28 augustus 1616 wordt hij tijdens een openbaar showproces op het Stadsplein van Coimbra op de brandstapel gezet.
Zijn vrouw Elizabeth vlucht met haar vier kinderen naar Saint-Jean-de Luz. Elizabeth overlijdt daar. Clara en Mosseh Levie, die in dezelfde groep vluchtelingen zit, trekken verder naar het noorden en worden verliefd op elkaar.
Ze komen terecht in Antwerpen. Daar wonen veel Portugese kooplieden, onder wie veel Joden. Mosseh en Clara vinden er een wereld die vertrouwd voelt — maar veiligheid biedt Antwerpen hen niet. Het valt nog steeds onder Spaans bestuur.
Dus vluchten ze verder naar Amsterdam, waar veel Sefardische Joden zich gevestigd hebben: de stad biedt veel meer ruimte om hun geloof uit te oefenen. Daarnaast is Amsterdam op dat moment het centrum van de wereldhandel.
In 1619 trouwen Mosseh en Clara. Mosseh voegt Maduro, Clara's familienaam, aan zijn naam toe en Clara verandert haar naam in Rachel.
Vanaf hier begint het verhaal van de Levie-Maduro-familie.
______________________
De Republiek gebruikt het bestand optimaal.
Amsterdam groeit uit tot het belangrijkste handels-centrum van Europa. Graan uit Polen en Pruisen wordt via de Oostzee aangevoerd en doorverkocht. Hout, zout, haring, wijn, textiel, metalen, zijde, verfstoffen en edelstenen vinden er hun weg naar kopers in heel Europa.
Zelfs vroegere vijand Spanje wordt een klant.
De Groenlandse pakhuizen aan de Keizersgracht, gebouwd in 1621, het jaar waarin het 12-jarig bestand eindigt. Speciaal voor de handel met het hoge noorden.
In 1621 loopt het 12-jarig bestand volgens afspraak af. Verlenging is geen optie: Spanje wil zijn greep op de wereldhandel herstellen; de Republiek wil juist verder uitbreiden.
En dus worden de kanonnen schoongemaakt en de kruitfabrieken weer opgestart, maar deze keer is de Republiek sterker en kijkt nadrukkelijk over de Atlantische horizon.
Nog meer oorlogen
Alsof de Hollanders niet genoeg hebben aan een oorlog met Spanje, vechten ze elkaar ook nog eens het kot uit. Oldenbarneveldt, de architect van het 12-jarig bestand en politiek leider -een man van vrede, handel en diplomatie- botst met Prins Maurits, bevelhebber van leger en vloot.
Na een schimmig proces met politieke tegenstanders als rechters, waarin de eerste zich zonder advocaat en zelfs zonder pen en papier moet verdedigen, laat Maurits hem in 1619 executeren.
Ook onder de kooplieden woedt een stammenstrijd. De Amsterdamse handelaren rond de VOC willen Spanje en Portugal op de Atlantische Oceaan aanvallen. Andere kooplieden zien weinig in een dure oorlog en willen vrede en Europese handel. Wat gaat het worden? Oorlog of handel?
Uiteindelijk winnen de Amsterdammers. De tegenstanders zijn om, de belangrijkste is geëxecuteerd. De oorlog met Spanje wordt hervat. Amsterdam krijgt wat het wil: ruimte om geld te verdienen — desnoods met geweld.
De WIC kan aan de slag. Tenminste, dat zou je denken. Maar voorlopig is het nog niet zo ver. Want er moeten nog wat vlekjes weggewerkt worden tussen staat en bedrijfsleven.
Dat lees je in Deel 2.
_______________________
Oktober 2026
Bronnen
Bronnen
WIC, handel en de Atlantische wereld
WIC, handel en de Atlantische wereld
Henk den Heijer – De geschiedenis van de WIC
Henk den Heijer – publicaties over de Nederlandse Atlantische handel en de WIC
Nationaal Archief – archieven van de West-Indische Compagnie
Dutch Atlantic Sources – bronnen over de Nederlandse Atlantische wereld
Cambridge University Press – studies over de Nederlandse Atlantische expansie
Oxford Research Encyclopedia – artikelen over de Nederlandse Atlantische wereld
Pepijn Brandon – studies over oorlog, handel en de Nederlandse Republiek
TSEG – Tijdschrift voor Sociale en Economische Geschiedenis
De Tachtigjarige Oorlog
De Tachtigjarige Oorlog
DBNL – Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren
Rijksmuseum – historische collecties en achtergrondinformatie
Mauritshuis – historische collectie en context
Nationaal Archief – bronnen over de Republiek en de Nederlandse geschiedenis
Studies over de Tachtigjarige Oorlog en het Twaalfjarig Bestand
Brazilië en Nederlands-Brazilië
Brazilië en Nederlands-Brazilië
BrasilHIS – bronnen en studies over Nederlands-Brazilië
Guerra Brasilica – historische bronnen over de Nederlandse aanwezigheid in Brazilië
Wätjen – studies over Nederlands-Brazilië
Wolfgang Lenk – studies over de Nederlandse Atlantische expansie
Nationaal Archief – bronnen over Recife en Nederlands-Brazilië
De Maduro-familie
De Maduro-familie
Maduro Odyssee – familieonderzoek en genealogische reconstructie
Beth Haim – begraafregisters van de Portugese-Israëlietische Gemeente Ouderkerk aan de Amstel
Amsterdamse notariële archieven
Nationaal Archief
Genealogische bronnen over de Maduro- en Levie-Maduro-families
Jan Straver – genealogisch onderzoek en documentatie
Familiearchieven en eerder verzamelde primaire bronnen
Primaire bronnen
Primaire bronnen
WIC-documenten over d'Eendracht en Recife
Amsterdamse notariële akten
WIC-administratie en handelsrekeningen
Scheeps- en wrakkenregisters
Grafregisters van Beth Haim
Marhisdata – historische gegevens over Nederlandse schepen
Afbeeldingen en kaarten
Afbeeldingen en kaarten
Rijksmuseum
Mauritshuis
Nationaal Archief
Wikimedia Commons
historische kaarten en cartografische collecties
eigen kaarten en illustraties voor Facts & Fantasy
Page updated
Google Sites
Report abuse