Aan de koffietafel en in de media duikt steeds vaker dezelfde vraag op: “Venezuela, Groenland, Iran; wat wil die man eigenlijk?” De meeste analyses blijven steken bij de persoon Trump. Zijn stijl, zijn tweets, zijn impulsiviteit. Maar misschien gaat het niet om Trump. Misschien gaat het om iets dat al veel langer loopt.

Dus moeten we bij de wetenschap te rade gaan: patronen zoeken, ontwikkelingen verklaren en voorspellen. Maar veel van voorspellingen van de voornaamste profeten in de geopolitiek -Huntington, Fukuyama en Brzezinski- blijken achteraf te optimistisch of simpelweg onjuist.

Daarom heb ik mijn favoriete profeet maar eens uit de boekenkast gehaald: Emmanuel Todd, een Franse demograaf met een opmerkelijk talent voor vroege diagnoses. Todd voorspelt al in 1976 de val van de Sovjet-Unie. En in 2002 schrijft hij een provocerend essay waarin hij het verval van de Amerikaanse wereldmacht voorspelt. Misschien is dat laatste iets te voorbarig. Maar if it looks like a duck, swims like a duck and quacks like a duck, it probably is a duck.

In zijn essay “Wereldmacht Amerika” probeert Todd het gedrag van de Verenigde Staten te verklaren vanuit twee fundamentele factoren:

Overbodigheid
In de 20e eeuw wordt de Verenigde Staten de onbetwiste supermacht. Militair, economisch en politiek staat het land boven de rest van de wereld.
"Maar Amerika verandert. De liberale democratie verschuift langzaam richting een oligarchie waarin een kleine rijke elite steeds meer macht concentreert, de overclass."
"En juist in die periode begint de wereld ook te veranderen. Steeds meer landen krijgen toegang tot middelbaar en hoger onderwijs. Dat leidt tot economische groei, politieke stabiliteit en nieuwe liberale democratieën. Wat lange tijd een exclusief Westers model lijkt, begint zich wereldwijd te verspreiden".

Volgens Todd ligt hier de eerste grote angst van Washington: “wat gebeurt er als de wereld Amerika niet meer nodig heeft?” 

Afhankelijkheid
De tweede ontwikkeling is economisch. Amerika wordt,  mede dankzij Europese investeringen en immigratie van hoogwaardige arbeidskrachten de industriële motor van de wereld.
"In 1945 is het BNP van de VS meer dan de helft van het mondiale. Maar vanaf de jaren zeventig begint dat beeld te kantelen. De industrie verschuift naar andere delen van de wereld. De VS krijgen structurele handelstekorten. Van 1990 tot 2000 loopt het handelstekort op van 100 naar 450 miljard dollar. De Amerikaanse economie raakt steeds afhankelijker van buitenlandse productie, grondstoffen en kapitaal”. 

Op het moment dat de wereld ontdekt dat ze zonder Amerika kan, ontdekt Amerika dat het niet zonder de wereld kan”.

Deze twee ontwikkelingen verklaren volgens Todd het vaak onvoorspelbare gedrag van de Verenigde Staten. Het gaat niet over herstel van een democratische orde in Venezuela of Iran. Een orde die bovendien in datzelfde Amerika langzaam haar inhoud aan het verliezen is.

"Het zich voorzien van allerlei goederen en kapitaal wordt van primordiaal belang: het wezenlijk strategische doel van de VS is voortaan de politieke controle over de hulpbronnen van de wereld.”

Todd schrijft dit allemaal al in 2002. Daarom is de belangrijkste conclusie misschien wel deze: Trump is niet de oorzaak van deze geopolitieke koers. Hij is eerder de luidruchtige uitvoerder van een strategie die al decennia in ontwikkeling is. Misschien laat hij het systeem gewoon onverbloemd zien. En dan begrijp je ineens Cruijff's oude wijsheid.

Maart 2026

___________________